Тыуған яҡ тупрағы

Хәҙер ҡайҙа барырға, тигән уй Рәшиттең башында әйләнде лә әйләнде. Билдәле, илгә ҡайтыуына уны үлем язаһы көтә, туғандарының яҙмышы ла Рәшитте уғата ныҡ борсоно. Егеттең башына бик насар бер уй килде: әгәр ҙә был донъя менән үҙ иркең менән хушлашҡанда? Уның берҙән-бер дөрөҫ юлы шул түгелме?
Осһоҙ-ҡырыйһыҙ уйҙарының ошо еренә килеп еткәс, Рәшит бабай ҡапыл тертләп китте. «Әстәғәфируллаһ», тип өс мәртәбә әйтеп ҡуйҙы. Аллаһ һаҡлаһын, нисек ундай уй башына килде икән? Бала саҡтан дини тәрбиә алып үҫкән Рәшиттең дә шундай сиккә етер сағы булдымы? Хәйер, заманаһы шулай булғандыр инде. Ана шул яҙыҡ юлдан үҙен-үҙе нисек ҡурсалап алғанын көскә хәтерләй алды. Ислам дине ҡанундары буйынса, киләһе баҡый донъяға үҙен ғүмер буйы әҙерләргә тейеш булған Рәшит, Ер йөҙөндәге башҡа бөтә йән эйәләре кеүек, яҡты донъяны, йәшәүҙе бик ярата ине шул. Тормош нисек кенә ауыр булһа ла. Икенсенән, үҙ-үҙенә ҡул һалған кеше өсөн Аллаһы Тәғәләнең язаһы бигерәк ҡаты, тиҙәр. «Сабырлыҡ кәрәк, Рәшит, сабыр бул», тип үҙен-үҙе йыуатты. Башҡа әсирҙәргә күрһәтмәй генә, төндәрен ҡаза ҡылып булһа ла, барлыҡ фарыз намаҙҙарын ҡалдырмайынса уҡып йөрөгән мосолман һәр ваҡыт сираттағы намаҙын уҡып бөткәс «Йә, Раббым, сабырлыҡ бир», тип доға ҡылыр булды. Бәлки, Аллаһы Тәғәлә насип әйләгән булһа, берәй ҡасан икһеҙ-сикһеҙ далалары, бай тәбиғәтле урмандары, эскерһеҙ ябай халҡы йәшәгән Тыуған иленә – Башҡортостанына ҡайтып та килер...
* * *
Эй, кеше яҙмышы... Эсер һыу, ашар ризыҡ, дөрөҫөрәге, Аллаһы Тәғәлә яҙған тәҡдир әҙәм балаһын ҡайҙарға ғына илтеп ташламай. Егерме дүрт йәшлек типһә тимер өҙөрҙәй, баһадирҙай мыҡты кәүҙәле, йәш, һылыу башҡорт егетенә Америка Ҡушма Штаттарының һыуын эсергә лә яҙған икән.
...Ризыҡ ситкә яҙһа-яҙһын,
Тупраҡ ситкә яҙмаһын, – тип эстән генә әсенеп көйләне егет. Тыуған иленә ҡасандыр әйләнеп ҡайта алыу өмөтөнән әкренләп төңөлә лә башланы. Пароход менән Америка еренә килеп төшкәс, юлда танышып алған демобилизацияланырға тейеш булған бер ҡара тәнле һалдат уны таныш фермерына эшкә урынлаштырҙы.
– Таныш булығыҙ, фермер әфәнде, Ричард, – тине Джон Рәшиттең исемен үҙенсә үҙгәртеп, – әсирлектән азат ителгән рус һалдаты.
Рәшиттең бығаса күргәне булмаған ғәҙәттән тыш ҙур тирәсле эшләпә кейгән Смитт (хужаны шулай тип атайҙар ине) йылмайып ҡул бирҙе һәм шунда уҡ һораулы ҡарап:
– Рус? – тине.
Башын һелкеп, ҡулдары менән ниҙер ишаралап һөйләүенә ҡарап, фермерҙың: «Юҡ, был рус түгел, рустар башҡасараҡ була», – тигәнен аңланы егет, һәм үҙе үк электән өйрәнгән яуабын әйтә һалды:
– Урал, – тине ул ғорур төҫ менән, – башҡорт!
Смитт тағы йылмайҙы:
– О, Ураль, о кей!
Улар шулай итеп танышып киттеләр. Бәхетенә, Рәшиткә был юлы ла таныш эше – һыйыр малы ҡарау тейҙе. Ауырлыҡтарға күнеккән йәш егеткә был фермалағы эш бик еңел һымаҡ тойола ине. Иң мөһиме – Рәшит хәҙер бушлай эшләмәй. Смит уға «доллар» тип аталған эш хаҡын түләп бара.
Рәшиткә Джон биргән Ричард ҡушаматы бөтөнләйгә йоҡто ла ҡуйҙы. Күпмелер ваҡыттан һуң ул үҙен хатта Ричард тип хис итә башланы. Ләкин һәр саҡ сит телдә генә һөйләшеп йөрөгән Рәшит һаман да башҡортса уйлай ине. Эй, һағына ла ине ул тыуған төйәген! Йыш ҡына төшөндә Һаҡмар, йә Йылайыр йылғаһына ятып, һыу эсә-эсә һыуһынын ҡандыра алмай, тамағы кибеп, тирләп-бешеп килеп уяна торған булды. Германия ерендә үҙен илай-илай оҙатып тороп ҡалған Ванда һымаҡ ҡыҫҡа күлдәк кейгән осоҡ ҡыҙҙарға ҡарап, һәр саҡ баҫалҡы холоҡло, оялсан йөҙлө, ай кеүек һылыу, мөләйем башҡорт ҡыҙҙарын хәтерләне. Эйе, хәҙерге ваҡытта илдә йәшәгән булһа, һис шикһеҙ, берәй сибәр башҡорт ҡыҙына өйләнеп, бала-сағалы булып, тормош көтөп ятҡан булыр ине. Ләкин, һуғыш... Шул ҡәһәрле һуғыш уның бар хыялын, барлыҡ өмөттәрен һындырҙы. Хәҙер һуғыш бөтөүгә бөттө лә ул, ә барыбер ҡайтып булмай. Ул ғына ла түгел, туғандарына хат та яҙырға ярамай...
* * *
Йыл артынан йыл үтте. Фермерға көтөүсе булып күпмелер эшләгәс, байтаҡ ҡына аҡса туплап, Рәшит үҙенә бер бәләкәй генә үҙаллы хужалыҡ төҙөп алыуға иреште. Хатта үҙенең унлаған баш һыйыр малын ҡарау өсөн эшсе ялларға ла ҡулынан килә башланы. Көнө-төнө тырышып эшләгән фермер үҙенең хеҙмәт емешенең тәмен тулыһынса тигәндәй татый башланы. Бында һинең малыңды бер кем дә тартып алырға ниәтләмәй. Тик һалымыңды ғына ваҡытында түләп бар...
Ҡайҙарҙа ғына йөрөп, ниндәй генә ҡыҙҙар осратмаһын, Рәшит барыбер ғүмерлеккә буйҙаҡ булып ҡалды. Сөнки бала саҡтан үҙ илендә күреп үҫкән сибәр ҡараҡай башҡорт ҡыҙҙарынан башҡаларҙы үҙһенмәне. Әрме хеҙмәтенә китерҙән алда бер ваҡытта ла ҡыҙҙар менән аралашып өлгөрмәгән егет тәүҙәрәк буласаҡ ҡатынын, ни өсөндөр, тик Мәрхиә еңгәһенә оҡшаған итеп күргеһе килә ине. Тора-бара, үҙенең буйҙаҡ тормошо менән ризалашты. Ә шулай ҙа үҙен шундай гүзәл башҡорт ҡыҙҙарының наҙлауынан мәхрүм итеүгә сәбәпсе булған ҡәһәрле һуғышҡа, Гитлерға ләғнәт уҡый ине ул...
Латин хәрефтәрен белгән һәм инде инглиз телендә һөйләшкән Рәшиткә уҡырға өйрәнеүе бер ҙә ауыр булманы. Гәзиттәрҙән һәр ваҡыт донъя яңылыҡтары менән танышып барҙы. Советтар Союзындағы хәлдәр менән айырыуса ҡыҙыҡһынды, «һалҡын һуғыш» осоронда уның иле тураһында бер ҙә тынысландырырлыҡ итеп яҙмайҙар ине гәзиттәрҙә. Алтмышынсы йылдар башында «Советтар Союзы Америкаға ядро һуғышы асырға йыйына икән», – тигән хәбәргә хатта ышана биреп тә ҡуйғайны бит Рәшит. Ә бер көндө «Рәсәй колониялары – Башҡортостан, Татарстан һәм башҡа ваҡ илдәрҙең» Рәсәй хөкүмәте тарафынан нисек ҡыҫырыҡланып йәшәүҙәре тураһында уҡып, был хәбәргә бигүк ышанып етмәһә лә, ныҡ борсолоп, шуның тәьҫирендә оҙаҡ ҡына уйға батып ултырҙы. Дүрт быуатҡа яҡын рустар менән ҡулға-ҡул тотоношоп, бергә-бергә йәшәгән башҡорт халҡы нисек инде Рәсәй колонияһы булһын, ти? Хәйер, нишләп һин ҡасаҡ Рәшит-Ричард ул турала ҡайғыраһың? Һин күптән инде үҙ илеңде һаттың бит, Рәсәйен дә, Башҡортостаныңды ла... Был уйҙарҙан һуң Рәшиткә тағы ла ҡыйыныраҡ булап китә һәм ул күңеленең төпкөлөнән үҙен-үҙе яҡлашырға һәр төрлө дәлилдәр эҙләй башлай. Йәиһә бөтә донъяһын оноторға тырыша, урамға сығып, үҙенең хужалығы менән мәшғүл була. Тик эштәрен нисек кенә уңай барып, нисек кенә байып китһәң дә, сит ерҙә нисек кенә ҡулайлашып йәшәһәң дә, Тыуған илеңде онотоу мөмкинме һуң!.. Әле һуңғы ваҡыттарҙа ғына үҙ иле тураһында ниндәйҙер күңел йылытырлыҡ мәғлүмәттәр ала башланы Рәшит.
– Ишеттеңме, Ричард, һинең Рәсәйеңдә ниҙәр барғанын, – тине хәҙер инде күрше фермер булған Смитт. – Ысынлап та революция бара бит! Советтар Союзы юҡ хәҙер...
Эйе, Рәшит был яңылыҡтарҙы бик ентекләп күҙәтеп бара. Союздағы халыҡтарҙың байтағы үҙаллылыҡ яулаған. Быныһы бигерәк тә ҡыҙыҡ тойола Рәшиткә, һәм ул шул уҡ ваҡытта аңлап та етмәй: Башҡортостан үҙаллы илме икән ысынлап та?.. Элекке сәйәси енәйәтселәр булып һаналған кешеләрҙе – «халыҡ дошмандарын» да аҡлап яталар, имеш.
Революция... Ул һүҙҙе ишеткәс тә Рәшиттең күҙ алдына Бөйөк Октябрь революцияһы килә. Сәйәси тотҡондарҙың аҡланыуына һаман да ышанып етә алмай. Шул хәбәр дөрөҫкә генә сыҡһа ине! Бәлки, берәй заман Тыуған иленә ҡайтып үлергә Аллаһы Тәғәлә насип итер? Көн һайын тигәндәй ана шундай яҡшы хәбәрҙәр ишетеп тороуына ҡарамаҫтан, инде хәҙер ныҡ ҡына ҡартайып киткән Рәшит һаман да илдәге туғандарына үҙе тураһында белдерергә баҙнат итмәне. Кем белә инде был донъяны...
...Рәшит бабай хатты артабан уҡыны: «...Совет хәрби әсирҙәре тураһында бер килке документтарҙы Германия Рәсәй хөкүмәтенә биргәнен ишеткәс тә, иң тәүҙә һинең турала белешмәйенсә йөрәк түҙмәне, Рәшит ағай. Һине – тере ағайымды түгел, хатта ҡәбереңде табырға ла өмөтөм юҡ ине, тиерлек...»
«Ҡәберем...» Үлгән кеше өсөн ҡайҙа ятыу барыбер түгелме? Тик олоғая килә, бигерәк тә һуңғы йылдарҙа шул турала күберәк уйлана башлаған Рәшит бабайға ни өсөндөр сит ил тупрағы уны үҙ итмәҫ һымаҡ тойола ине. Ул ғына ла түгел, йәне-тәне менән Аллаһы Тәғәләгә ғибәҙәт ҡылып йәшәгән, ысын мосолман рухында булған кеше, үҙен йыназаһыҙ-ниһеҙ алып барып күмеүҙәрен бер ҙә теләмәй ине. «Тупраҡ ситкә яҙмаһын», – тигән йыр юлдары нисәмә йылдар уның телендә әйләнә. Башҡортостанда булып үткән тәүге Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы тураһында ла ул матбуғат аша белде. Йыш ҡына тапшырылған «Азатлыҡ» радиоһы программаһында хатта ҡайһы бер делегаттарҙың сығышының йөкмәткеһен дә ишетеп, илай-илай тыңлап ултырғайны. Айырыуса бер делегаттың ялҡынлы сығышы йөрәгенә уҡ булып ҡаҙалды. Һүҙ ғүмер буйы ситтә йөрөгән һәм үҙ еренә ҡайтып үлергә хыялланған меңәрләгән башҡорт кешеләре хаҡында бара ине. Сығыш яһаусы шундай милләттәштәрҙе бик көслө тәнҡит утына тотто: «...Илгә үлер өсөн генә ҡайтҡан башҡорттарҙан, уларҙың сереп, башҡорт еренә бер аҙ ашлама ғына булыуын иҫәпкә алмағанда, бер ниндәй ҙә файҙа юҡ...» Был һүҙҙәр Рәшиткә төбәп әйтелгән һымаҡ тойолдо. Ләкин уның илгә ҡайтмауының сәбәбе, әлбиттә, бөтөнләйгә башҡа. Иленең тупрағына «әҙ генә ашлама» булырға ла әҙер ине Рәшит бабай.
«...Рәшит ағай, ҡайт илгә, һинең өсөн бында беҙҙең атайҙан ҡалған йорт бар. Яңы закон буйынса, элекке хәрби әсирҙәр әллә ҡасан уҡ аҡланды. Һин хыянатсы түгел...»
Рәшит бабайҙың күҙенән йәштәр аға ла аға. Эйе, ул хыянатсы түгел. Үҙенең хыянатсы түгел икәнен белмәй инеме ни ул ошоғаса? Эй, тормош, тормош. Аҙағында телефон номеры ла яҙып ҡуйылған хатты уҡып бөткәс, ахырҙа, ысынлап та, Тыуған иленә ҡайтырға ваҡыт еткәнен аңланы Рәшит бабай. Уның ҡайтыуы – туғандары өсөн бер ниндәй ҙә зыян килтермәйәсәк! Ул ашыҡмай ғына оҙон юлға йыйына башланы...
* * *
Өфө аэропортында уны Камил туғанының улы – Шамил ҡаршы алды. Юлда ауыл хәлдәрен һораша-һораша барған бабай Ҡушма Штаттағы үҙенең барлыҡ мөлкәтен һатып, бөтөнләйгә ҡайтып килеүе хаҡында әйтте. «Талха ағайыма ҡалай ныҡ оҡшаған», тип уйлап барҙы бабай рулдә барған Шамилға ҡарап.
– Һуғыш ветерандарына хөкүмәт бушлай фатир биреп ята, олатай, – тине Шамил уның уйҙарын бүлдереп.
– Эй, улым, – тине бабай, – хәҙер миңә ниндәй генә фатир кәрәк булһын инде... Тыуған яғына яҡынлашҡан һайын тағы ла нығыраҡ ҡартая төшкәндәй тойолған Рәшит бабай, улына өндәшмәһә лә, иң һуңғы «фатир»ы – мәңгелек йорт хаҡында уйлана ине...
Бик күп ауылдар һәм бер нисә ҡаланы үттеләр. Күргән бер ҡала һәм ауылға һоҡланып барҙы Рәшит бабай. Эйе, ысынлап та, тормош үҙгәргән. Нисәмә тиҫтәләгән йылдар элек әрмегә киткәндә лә Өфөгә тиклем ошо юл менән барғайны. Ни өсөндөр башҡорт ауылдарында элекке һымаҡ һалам башлы өйҙәр, кәкере-бөкөрө һикәлтәле юлдар, ярлы кейенгән кешеләрҙе күрер һымаҡ тойола ине ошоғаса.
– Шамил улым, һеҙ ҙә Европа, Америка илдәренә тигеҙләнеп киләһегеҙ икән, – тип ысын күңелдән шатланып барҙы.
– Тигеҙләнеү түгел, бер заман үтеп тә китәсәкбеҙ, олатай, – тине Шамил күңелле генә. Рәшит бабай тағы ла уйға сумды. Ниндәй рәхәт үҙ телендә һөйләшеп барыуҙары, етмәһә, яҡын туғаның менән! Ул бит етмеш йылға яҡын башҡортса һөйләшкәне юҡ. Өнмө был, төшмө? Ҡарттың уйҙарының осо-ҡырыйы булманы. Олатаһы йоҡлап бара икән, тип уйлаған Шамил уны үҙенең хәбәрҙәре менән башҡаса борсоманы. Ә бабай иһә бер секундҡа ла үҙенең уйҙарынан арына алманы.
– Улым, туҡта әле, – тине ауыл ситендәге зыяратҡа етәрәк. Машина геү итеп килеп зыярат тапҡырында туҡталды.
– Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ауылдаштарға обелиск, – тип аңлатты Шамил, зыяраттан ситтә айырым кәртәләнеп алынған, башында ҡыҙыл йондоҙ торған ҡоролмаға күрһәтеп. – Был исемлектә һин дә бар, олатай, Еңеүҙең илле йыллығына ҡуйған инек.
Ысынлап та, ҙур ғына исемлектә бергә уйнап үҫкән ауылдаш малайҙарының, башҡа ағайҙарҙың исемдәре араһында Фәйзулла ағаһы менән йәнәш: «Һөйәрғолов Рәшит Шаһимарҙан улы 1921 – 1941» тигән яҙыуҙы күҙ йәштәре аша уҡыны Рәшит бабай. Унан һуң әруахтар өсөн Аллаһы Тәғәләгә доға ҡылып алдылар һәм зыяратҡа инделәр.
– Быныһы ҡартатайымдың ҡәбере, – тине Шамил, – йәнәшәһендә – ҡәртәсәйем.
Рәшит бабай Талха ағаһының, Мәрхиә еңгәһенең ҡәбер таштарына яҙылған исемдәрҙе уҡыны. Тирә-йүндә ауылдаштарының ҡәберҙәре бик йыш урынлашыуына ҡарамаҫтан, Талха ағаһының янында тағы ла буш урын бар икәнен байҡап алды. «Әлхәмдүлилләһ», тине эстән генә...
Хәлил Һөйөндөков.