Тыуған яҡ тупрағы (хикәйә)

Инде туҡһанын ҡыуып барған фермер Ричард әфәндегә көтөлмәгәндә Рәсәйҙән, дөрөҫөрәге, Башҡортостандан хат килеп төштө. Журнал өҫтәлендә ятҡан күҙлеген алып кейҙе лә, ҡалтыранған ҡулдары менән әйләндергеләп ҡарағандан һуң, һаҡ ҡына хатты асты. Уңайлап диванға ултырып, күҙҙәренән бер аҙ алыҫайта биреп, латин хәрефтәре менән башҡортсалап яҙылған был хатты тулҡынланып уҡый башланы.
«Сәләм Башҡортостан илдәренән! Һаумы, беҙҙең ҡәҙерле күргән Рәшит ағайыбыҙ! Һиңә Талха ағайыңдың улы Камил туғаның яҙа. Ҡырҡ беренсе йылда хәбәрһеҙ юғалғас, һинең тере түгеллегеңә шикләнмәй инек. Ләкин беҙҙең телевидениелағы (Аллаһ рәхмәте төшһөн үҙенә) «Көт мине» тигән тапшырыу программаһы ярҙамында һине табып, әле лә иҫән икәнлегеңде белдек һәм бик шатландыҡ. Атайыбыҙ, йәғни Талха ағайыңдың ун йыл элек донъя ҡуйыуы, ә Фәйзулла олатайҙың 1943 йылда уҡ һуғышта һәләк булып ҡалыуы һиңә мәғлүм түгелдер инде. Әсәйем (атай мәрхүм һөйләүе буйынса, һинең яратҡан Мәрхиә еңгәйең), ике йыл элек кенә гүр эйәһе булды. Атайым да, әсәйем дә һеҙ тыуып үҫкән Рысҡужа ауылында ерләнгән. Атайым баҡый донъяға күсер алдынан: «Рәшит ағайығыҙҙың ҡәберен булһа ла табырға тырышығыҙ. Уның үле хәбәре килмәгәс, һаман да иҫәндер, тигән бәләкәй генә өмөтөм дә йәшәп килә ошоғаса», – тип әйткәйне».
Бөйөк Ватан һуғышы башланырҙан бер йыл элек үк Ҡыҙыл Армия сафына алынып, өйҙән сығып киткән Рәшит бабайҙың күңеле һығылды. «Собханаллаһ», тип бер нисә мәртәбә ҡабатланы. Ҡартлыҡтан кәүҙәгә бәләкәйләнеп ҡалған бабай, хәлһеҙләнеп, тағы ла кесерәйеп киткән һымаҡ булды. Диванда ултырған килеш ҡулындағы хатын күҙ йәштәренә мансый-мансый, йәш балалар һымаҡ һулҡылдап-һулҡылдап иларға кереште. Бөгөнгөләй булып Талха ағаһы уның күҙ алдына килде.
– Рәшит ҡустым, тор, – тине егет булып үҫеп еткән Талха ағаһы ярым шыбырлап. – Атайҙы алып китәләр бит.
– Ҡайҙа? – тине йоҡонан арынып етмәгән Рәшит бер ни аңламай, күҙҙәрен ыуа-ыуа. Ишек төбөндә көҙгөләй йылтырап торған итекле, сөм күк фуражкалы бер хәрби уның атаһын көтөп тора ине.
– Ни өсөн? – тине атаһы әленән-әле үҙен ашыҡтырып торған хәрбигә ялбарыулы ҡарап. – Минең ни ғәйебем бар? Аҙ ғына көтөп тороғоҙ, зинһар өсөн, исмаһам таңғы намаҙымды булһа ла уҡып сығайым...
– Тегендә барғас уҡырһың, халыҡ дошманы, – тип мыҫҡыллы йылмайҙы хәрби.
Халыҡ дошманы... Һуңғы ваҡытта кеше телендә бик таралып киткән был һүҙҙәрҙең мәғәнәһен ун ике йәшлек Рәшит аңлай ине. Быйыл ғына тиҫтәләгән ауылдаштары шул «халыҡ дошманы» булыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алынды. Хәҙер сират Рәшиттәрҙең аталарына ла килеп еткән икән. Ғүмер буйы мәҙрәсәлә балалар уҡытҡан, ауыл муллаһы вазифаһын башҡарған аталарының халыҡҡа ни зыяны тейҙе икән? Бәләкәй Рәшит бер ни ҙә аңламаны. Мыҡты кәүҙәле булып үҫеп еткән Талха ағаһы, атаһын яҡлашып, хәрбигә ниҙер әйтергә иткәйне, атаһы тыйҙы:
– Ярай, улым, закундан уҙып булмай. Сәүит закуны – ғәҙел ул. Тикшерерҙәр, аңлашырҙар. Әйҙәгеҙ, балалар, юл алдынан «Аятел Ҡөрси» уҡып алайыҡ.
Күҙҙәренә йәш тулған ике ағай-эне аталары менән бергә ултырып, доға ҡылды.
– Эй, балаҡайҙар, әсәйегеҙ ҙә бик иртә вафат булып ҡуйҙы шул. Рәшит улым, ағайыңды тыңлап йөрө. Фәйзулла ағайығыҙға хат яҙып тороғоҙ. Ул әрменән ҡайтҡас, бергә-бергә йәшәргә тырышығыҙ, – тине аталары көнгә янған бите буйлап тәгәрәп төшкән күҙ йәштәрен ҡулының һырты менән һөртөп. – Бәлки, Аллаһ насип иткән булһа, ул ҡайтҡансы мин өйҙә лә булырмын.
Мең туғыҙ йөҙ утыҙ өсөнсө йылдың май айҙары ине, буғай. Шул көндән алып малайҙар аталарын башҡаса күрмәне. Атаһы ҡулға алынғас, дүртенсе синыфта яҡшы ғына уҡып йөрөгән Рәшитте мәктәпкә индермәнеләр. «Халыҡ дошманының балаһына совет мәктәбендә урын юҡ», – тине уҡытыусы Йомағол ағай ҡырҡа ғына. Латин хәрефтәре менән бик матур итеп яҙырға, уҡырға өйрәнеп өлгөргән Рәшитгең артабан да белем алғыһы килә ине, ләкин уның мәктәп осоро шуның менән тамамланды. Талха ағаһына эйәреп, урман ҡырҡып ағыҙырға эшкә ялланды. Ләкин аталары ҡулға алынғанын белгәс тә урмансыларҙың хужаһы Хөрмәтулла уларҙы артабан эштә тоторға ҡурҡты. «Һеҙҙең арҡала башымды төрмәлә серетергә иҫәбем юҡ, дүрт яғығыҙ ҡибла», – тине ул. Егеттәр үҙҙәренә аҙыҡлыҡ аҡса табыу ниәте менән ялан яғына юл тотто. Асығып, көс-хәл менән йәмле Йәноҙаҡ йылғаһы буйындағы тау араларында урынлашҡан Йәнбәк ауылына килеп еттеләр. Аслыҡ бар оялсанлыҡ тойғоларын һүрелтә, тигәндәре дөрөҫ икән. Ауыл осондағы иң тәүҙә күҙгә ташланған саман өйгә тура барып инергә тәүәккәлләне егеттәр. Өйөнөң тупһаһында тиренән ситек тегеп ултырған оло йәштәрҙәге ҡарт, көтөп алған ҡунаҡтарылай күреп, уларҙы йылмайып ҡаршы алды.