Тыуған яҡ тупрағы (Хикәйә) Дауамы.

Рота буйынса дежурныйҙың бындай командаһын ишетеп өйрәнеп бөткән һалдаттар, ғәҙәттәгесә, ашыҡ-бошоҡ кейенә башланы. Уның башынан йәшен тиҙлеге менән «Һуғыш!» тигән уй үтте. Һәр бер һалдатҡа бишәр генә патрон менән винтовкаларын ашыҡ-бошоҡ тараттылар ҙа, әле тыныс саҡтарҙағы учениелар ваҡытында алдан әҙерләнеп ҡуйылған позицияларына йүгерешеп барып яттылар. Бөтә ротаға бер генә «Максим» пулеметы.
Бер ни тиклем ваҡыттан урамдар бушап ҡалғандай булды. Самолеттар тыуышы ла, шартлауҙар ҙа тынды. «Бәлки, был сираттағы ҙур учениеларҙың береһе башланыуылыр?» тигән өмөтөн һаман өҙмәне Рәшит. Тик ни өсөн шул хәтлем емертеүҙәр?.. Уны ғына түгел, башҡа һалдаттарҙы ла борсоған ошо һорауҙарға яуап биргәндәй, күпте күргән старшина Егоров: «Ребята, это – война...» – тине. Уның һүҙҙәрен раҫлағандай, күп тә үтмәй, ҡала ситендәге ваҡ йорттарҙы шырпы ҡабындай тапай-тапай килгән эре танкылар күренде.
– Немецтар, – тине эргәлә ятҡан взвод командиры лейтенант Орлов биноклдән ҡарап. – Взвод, танкыларға ҡаршы һуғышҡа әҙерләнергә!
Старшина һәр һалдатҡа икешәр «лимонка» өләшеп сыҡты. «Патрон һәм гранаталарҙы әллә нишләп шулай йәлләп кенә бирәләр. Әгәр һуғыш була ҡалһа...» – тип тыныс саҡта уҡ уйлай торғайны Рәшит. Ул һорауҙы хатта взвод командирына ла биргәне бар. «Беренсенән, һуғыш тиҙ арала башланмаясаҡ, икенсенән, беҙҙең дәшһәтле армиябыҙҙың «НЗ» складтары иң заманса ҡоралдар менән тулы, өсөнсөнән, үҙең паникаға бирелеп, шул хәбәрҙе башҡаларға таратҡан өсөн хәрби трибуналға ла эләгеүең ихтимал...» – тип яуап биргәйне командир. Командирҙың үҙе лә тап Рәшитсә уйлағаны аңлашыла ине лә... Ә танкылар, бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ һиҙмәгәндәй, әкренләп яҡынлаша бирҙе. «Ҡайҙа беҙҙең танкылар, самолеттар? Учение ваҡытында сығарып күрһәтәләр ине бит?» Бына-бына арттан беҙҙекеләр килеп сығыр, тигән өмөт һәр береһендә баҙлай ине.
Бер аҙ яҡыная биргәс, немец танкылары бөтәһе бер юлы тигәндәй ут асты. Барыһы ла траншея төбөнә боҫто. Яҡында ғына снаряд ярылды. Әле бер тапҡыр атып та өлгөрмәгән бер нисә яугир хәрәкәтһеҙ ҡалды. Рәшиттең башындағы каскаһына ла, ҡолаҡ тондороп, ниҙер зыңлап ҡағылды. Әллә снаряд ярсығы, әллә таш, һәр хәлдә, каска һалдаттың башын һаҡлап ҡалды.
Танкылары артына йәшеренеп килгән немец һалдаттарына ҡарап, башҡа иптәштәре кеүек, Рәшит тә биш патронын бер-бер артлы атып бөтөрҙө. Иң алдан килгән танкының броняһына төшөрөлгән тәреһенә тиклем танырлыҡ була башланы. «Лә хәүлә уә лә ҡууәтә иллә бил-ләһ...» – эстән генә уҡынып алды Рәшит. Ике гранатаһын да танкыға ҡарай ырғытты һәм окоп эсенә боҫто. Көслө шартлау яңғыраны. Танкының гусеницаһы өҙөлдө булһа кәрәк, килгән еренән кинәт уңға боролоп, туҡтап ҡалды, ләкин янманы. Ул ғына ла түгел, бер патронһыҙ һәм гранатаһыҙ ҡалған ҡыҙылармеецтар яғына ҡарай фашист машинаһы оҙон һәм йыуан көбәген бора башланы...
* * *
Ҡабырғаһына ныҡ итеп тибеүҙән аңына килде Рәшит. Күҙен асҡас, үҙенә автомат төбәп торған өс нимес һалдатын күрҙе. Уларҙың береһе бар көсө менән арҡаһына типте һәм ҡулы менән ишаралап, аяғөҫтө баҫырға бойорҙо.
– Штейн зи ауф! – тип екеренде ул. Рәшит көскә тороп баҫты. Уны, төрткөләп, ситтә торған совет һалдаттары төркөмөнә алып барып ҡуштылар. Был әсирлек ине. Хәрби устав буйынса, пленға төшөү ҡәтғи тыйылғанын яҡшы белә Рәшит. Ниңә ул үҙе өсөн биш патронының береһен һаҡлап алып ҡалманы, тигән уй ғына әйләнде башында. Төркөмгә тағы бер взвод самаһы һалдат алып килделәр. Уларҙың береһе лә яралы түгел икәнен шәйләп алды Рәшит. Тимәк, яралыларҙы алып та тормайҙар.
* * *
Көплө машиналарға тейәп, уларҙы көнбайышҡа табан алып киттеләр. Бер нисә көн барғандан һуң, аслыҡтан хәлһеҙләнгән әсирҙәрҙе Верден тигән ауылға алып килеп төшөрҙөләр. Ауыл тигәс тә, ауылға оҡшамағайны ул: өйҙәре лә таштан, урамдарына ла тигеҙ итеп таш түшәлгән.
Ҡулдарын артҡа ҡуйып, фуражкаһына ҡарсыға төшөрөлгән, йәшкелт һоро формалағы, күҙлекле асҡаҡ йөҙлө бер нимес әсирҙәргә ҡарап һүҙ башланы:
– Бөйөк Германияға эшсе көстәр кәрәк, – тине ул. – Һеҙ немец армияһы өсөн аҙыҡ-түлек етештереүҙә ярҙам итәсәкһегеҙ. Хәҙер һеҙҙе фермерҙар бүлешеп аласаҡ. Тик тырыш булмаһағыҙ, йәиһә ҡасырға ниәтләһәгеҙ, атасаҡбыҙ, – ул һуҡ бармағы менән тоҫҡап күрһәтте һәм йәмһеҙ итеп йылмайып, боҙ киҫәген хәтерләткән күҙҙәре менән әсирҙәрҙең һәр береһенә тишерҙәй итеп ҡарап сыҡты. Уның ҡарашы ҡырлас танауы, сөм ҡара сәстәре, ҡалын ҡара ҡаштары менән рус һалдаттарынан айырылып торған Рәшиткә төбәлде:
– Кауфкас? – тип һораны немец «Кавказ» һүҙен боҙоп.
– Урал, – тип яуап ҡайтарҙы Рәшит, нәфрәт менән ҡарап.
– О, Оураль, гуд, гуд! – тине немец. Фашистың нимә күҙ уңында тотҡанын Рәшит аңламаны. Шулай ҙа «Беҙҙең Уралға барып етергә йыйынамы икән былар», тигән уй үтте башынан.
Нисектер бынан ҡасып, беҙҙекеләр яғына сығырға кәрәк. Үҙебеҙҙекеләр әле булһа ла яҡында ғына һымаҡ тойола ине, сөнки Рәшит хәҙерге көндә Гер-манияның иң көнбайыш райондарының береһендә икәнен белмәй ине...
Шул көндө үк әсирҙәрҙе ауылдың бай кешеләренә тараттылар. Рәшит Барбара исемле өлкән ҡатынға эләкте. Барбара-байбисә, тип эстән генә уйланы әсир. Йөҙө асҡаҡ, туп-тура һынлы ҡатын тәүҙә бик уҫал һымаҡ күренде. Русса таҙа ғына һөйләшкән тәржемәсе ярҙамында ул Рәшит менән танышып алды. «Рәшит» һүҙен әйтергә башта теле әйләнмәне. «Рашет», тине ул баҫымды «ра» ижегенә ҡуйып, бер ни тиклем аҙапланғас. Әбей немец телендә йәнә әллә ниҙәр һөйләне, ә тәржемәсе уның әйткәндәрен руссалап аңлатып бирҙе:
– Яҡшы эшләһәң, асыҡмаҫһың, – тине ул әсиргә. – Герман армияһы тиҙҙән Мәскәүҙе аласаҡ, рустар бынан алыҫ. Ҡасып маташһаң, һине икенсе кеше алыштырыр. Әсирҙәр араһында йәшәргә теләүселәр күп.
Йәшәргә теләүселәр... Был яҡты донъяға килеп тә, кемдең генә йәшәргә теләге булмаһын инде. Әҙәм балаһына Аллаһы Тәғәлә тарафынан бирелгән иң ҡәҙерле нәмә – ғүмер. Рәшит тә, башҡа кешеләр кеүек үк, йәшәргә бик теләй ине. Тик әсирлектәге ғүмер... Юҡ, ни генә булһа ла – ҡасырға!
Йыуындырып, бығаса күрмәгән ят кейем кейҙереп, әҙ-мәҙ ашаттылар ҙа, Рәшитте әбейҙең ауылдан ике-өс саҡрымда яткан фермаһына алып барып, егермеләгән баш һыйыр малын көтөргә ҡуштылар. Унда беҙҙәге кеүек йәйрәтеп йөрөп көтөрлөк икһеҙ-сикһеҙ далалар юҡ. Бер хужалыҡтың ере лә бер нисә өлөшкә бүленгән, малдарҙы бер аҙна көтөүлектең бер өлөшөндә йөрөтһәң, киләһе аҙнаһында – икенсе ерендә. Ауыл егетенә эш ауыр булманы. Өҫтәүенә, көтөүҙе Митя исемле белорус егете менән сиратлап көтәләр. Байбисә уларҙың икеһенә лә ҙур ғына ҡул сәғәте биреп ҡуйҙы. Тап ул әйткән сәғәттәрҙә малдарҙы һарайҙан сығарып, бер үк ваҡытта ҡыуып индерергә кәрәк. Бер минутҡа ла яңылышырға ярамай! Көтөүселәргә өй хеҙмәтсеһе Ванда исемле ҡыҙ ваҡытында ашарға килтерә. Шундай тормошҡа өйрәнеп алыу өсөн дә бер талай ваҡыт кәрәк булды.
Рәшиттең эш һөйөүсәнлеге байбисәгә оҡшай төштө. Әбей уның менән яғымлы ғына һөйләшергә тырышты. Шул уҡ ваҡытта «Германияны аҙыҡ менән тәьмин итеп» йөрөүенә Рәшит эстән ғәрләнде. Ҡасырға, тигән уйын тормошҡа ашырырға яйлап ҡына әҙерләнә башланы. Юлға, тип, йәшереп сухари киптереп йыйҙы.
Йыш ҡына илдә ҡалған Талха ағаһы менән Мәрхиә еңгәһен, кескәй Камилды һағынып иҫкә алды. Ни уйлар ине улар әгәр пленда йөрөгәнен белһәләр? Беренсе Герман һуғышында ҡатнашҡан Мөхәммәтйән ҡоҙаһын иҫләне. Ул да биш йыл буйы немецтәрҙә пленда йөрөгән, тик ул ваҡытта әсирлеккә төшкән һалдат хыянатсыға түгел, киреһенсә, һуғыш ҡорбанына һаналған һәм, башҡа яугирҙар кеүек үк, халҡының һәм хөкүмәтенең хөрмәтенә лайыҡ булған.
Бер көн хәрби әсирҙәрҙе клуб һымаҡ өйгә йыйып, рус телендә кинофильм күрһәттеләр. Тәүҙә Германия армияһы нисек тигеҙ рәт менән бөтә Европа буйлап барған кадрҙар, унан һуң Германия пленына эләккән совет кешеләренә немецтар нисек яҡшы шарттар булдырыуын һәм әсирҙәр ниндәй яҡшы тыныс тормошта йәшәгәнен һәм эшләгәнен һүрәтләгән фильмды өйөрөлттөләр. Хатта бер-ике «эш алдынғыһы»нан интервью ла яҙҙырып алғандар... Фильмдың аҙағында итек-ҡайыштары ялтлап торған НКВД хеҙмәткәрҙәре, немец пленынан ҡасып сыҡҡан әсирҙәрҙе теҙеп ҡуйып, һәр береһенең елкәһенә атып үлтереп сыға. Әсирҙәр араһында ауыҙҙарында әсә һөтө лә кибеп етмәгән илаулап торған йәш кенә һалдаттар. Ниндәй генә өмөт менән үҙебеҙҙең яҡҡа ҡасып сыҡҡан булған икән, меҫкенкәйҙәр...
– Провокация, – тине Рәшиттең артында ултырған бер әсир ярым тауышланып. Тәүге тапҡыр ишеткән булһа ла, Рәшиткә ул һүҙҙең мәғәнәһе аңлашыла ине. Шул көндән теге егет башҡаса күренмәне. Тимәк, тейешле урынға уның һүҙен шундуҡ алып барып еткергәндәр.
Ғүмер, кешеләргә иң ҡәҙерле булған ғүмер... Хыянатсылыҡта ғәйепләнеп, үҙебеҙҙекеләр ҡулынан үлһәң – бигерәк тә үкенесле. Ошо фильмды ҡарағандан һуң, Рәшиттең ҡасырға тигән теләге әкренләп һүрелә башланы.
Германияның төрлө төпкөлдәрендә һанһыҙ концентрацион лагерҙар барлығын да ишетеп йөрөнө Рәшит. Бөтә Европанан йыйылған миллионлаған әсирҙәр унда ғазап сиккәне, көн һайын меңәрләп үлтерелгәнлеге тураһында ла белә. Йәһәннәм утын хәтерләткән крематорий мейестәре хаҡында ла ишеткәне бар. Улар ҡайҙалыр алыҫ түгел, ә ошо Германия ерендә...
Бындағы әсир тормошо ла бик еңелдән булманы. Ауылдағы хәрби әсирҙәрҙең өҫтөнән ҡарарға йыуан, йәмһеҙ бер ниместе тәғәйенләп ҡуйҙылар. Ул эсергә ярата ине. Көн дә тиерлек кис иҫереп ала ла, бөтә әсирҙәрҙе сафҡа теҙә. Саф алдында үҙ телендә аҡырынып ниҙер һөйләй ҙә, кемде булһа ла тартып сығарып, үсе ҡанғансы типкеләй торған булып китте. Отто исемле шул ҡанһыҙ бәндәнең көн дә күрһәткән тамашаһын әсирҙәр шул ниместең яратҡан һүҙе менән «орднунг» тип атаны, «тәртип», йәнәһе. Сираттағы бер «орднунг» ваҡытында Отто бер әсирҙе үлтергәнсе туҡманы. Ныҡ типкеләнеүҙән йәш кенә һалдаттың ауыҙ-морононан ҡан килеп, шунда уҡ йән бирҙе. Рәшиттең был нимескә булған асыуы тағы ла артты, тиһәң, аҙыраҡ булыр һымаҡ: барлыҡ түҙемлек ярҙарын емереп, тышҡа бәреп сығыр хәлгә етте. Шулай бер көндө кис, ғәжәпкә, сираттағы «орднунг» булманы. Ғәҙәт буйынса, Оттоноң торған йорто янына теҙелергә килгән әсирҙәр еңел һулап, яйлап ҡына таралыша башланы. Ҡайтып барышлай белорус Митя ярым шыбырҙап:
– Бөгөн Отто бик ныҡ «тейәгән», ахыры, бая өйөнә һөйрәлә-һөйрәлә көскә инеп бара ине, – тине.
Шул ваҡытта Рәшиттең башына ҡылт итеп бер уй килде. Төн уртаһы үтеп, тирә-яҡ һил булғас, алдан әҙерләп ҡуйған бауҙы алып, һаҡ ҡына өйҙән сыҡты. Тирә-йүндә бер кем дә булмағанын яҡшылап асыҡлағас, Оттоноң өйөнә ҡарай йүнәлде. Үҙ илендә үҙҙәрен бик иркен тойған немецтар, «тыңлаулы» әсирҙәрҙе ҡурҡынысһыҙ тип һанай, күрәһең, бер өйгә лә һаҡсы ҡуймағандар. Тик Оттоноң өйө алдына килеп еткәс, ихатаһынан ҙур ғына эт абалап килеп сыҡты. Ләкин әсир ундай осраҡты алдан күреп белгәнгә күрә, бушлат кеҫәһенә һалып алып килгән икмәген эткә ырғытты. Икмәк һынығын ергә лә төшөрмәй тотоп алып ашай башлаған эт Рәшитте башҡаса борсоманы. Егет һаҡ ҡына өйҙөң ишеген асты. Ниместең яңғыҙ йәшәгәнен белә ул. Бәхеткә, ишек эстән бикле түгел ине. Фашистың йоҡоһонда хырылдауы әллә ҡайҙан ишетелә. Бүлмәнән күңел болғандырғыс асы һаҫыҡ еҫ килә. «Ысынлап та ныҡ иҫергән», – тип уйланы Рәшит. Өҫ кейемен дә һалмаған килеш бер нәмә лә белмәй йоҡлап яткан фашистың ҡорһағы тын алған һайын бер күтәрелә, бер төшә. Тәҙрәнән төшкән ай яҡтыһында барыһы ла бик яҡшы күренә. Тик уянып ҡына ҡуймаһа ярар ине, уянһа – бөттө баш. Алдан уйлап ҡуйған буйынса, Рәшит иң тәүҙә түбәлә лампа элеп ҡуя торған ырғаҡ һымағыраҡ сөйҙө эҙләп тапты һәм бауҙың бер осон шул ырғаҡҡа бәйләне...
Иртәгеһен һалдаттар килеп, Оттоноң мәйетен машинаға тейәп, ҡайҙалыр алып киттеләр. Ул-был шау-шыу булманы. Күп эсеүҙән тилереп, аҫылынып үлгән, тигән хәбәр ауылға таралды. Шулай ҙа Рәшит күпмелер ваҡыт шикләнеп йөрөнө. Ярай әле, фашистың пистолетын алмаған. Бик тә ҡыҙығып ҡуйғайны, тик ниндәйҙер эске тауыш уны был эштән тыйҙы. Әгәр ниместәр һиҙеп ҡалһа, ауылдағы бар әсирҙәрҙең дә башы китәсәге көн кеүек асыҡ. Аллаһы Тәғәлә уны был юлы ла һаҡлап алып ҡалды: Рәшиттең йәшәргә шундай ныҡ көслө теләген үтәгәндер. Был хәл егеттең ғүмерлек сере булып ҡалды. Ул ғына ла түгел, үҙ ғүмерендә тәүге тапҡыр кеше үлтереүе ине. Хәйер, ул фашистың кеше булыуы – икеле...
Уйының ошо урынына еткәс, Рәшит бабай һуғыш яланында ятып ҡалған миллионлаған совет кешеләрен иҫләне. Фәйзулла ағаһының да фронтта һәләк булыуы хаҡында әле генә Камилдың хаты аша белгәйне бит. Ағаһы өсөн, атаһыҙ ҡалған балалар, улһыҙ ҡалған әсәләр, ирһеҙ ҡалған ҡатындар, үҙе һымаҡ аяныс яҙмышлы әсирҙәр өсөн ана шул ҡәбәхәт Оттоно дөмөктөрөп булһа ла барыбер үсен алған икән Рәшит...
Һуңғы ваҡытта өй хеҙмәтсеһе йәш ҡыҙ Ванда уңайы тура килгән һайын серле итеп йылмая торған булып китте. Төҫкә-буйға матур ғына булған зәңгәр күҙле, һары сәсле нимес ҡыҙы егет алдында буй-һындарын бик сәйер итеп уйнаҡлатып, юҡҡа-барға хихылдап көлә. Уға ҡарай ҙа, сәстәрен икегә ярып, матур итеп тарап үргән, ҡарлуғас ҡанаттары кеүек ҡыйылып торған ҡашлы, бешкән муйылдай сөм ҡара күҙле, ир-егеттәргә күтәрелеп тә ҡарарға оялған Мәрхиә еңгәһе һымаҡ серле башҡорт ҡыҙҙарын иҫләй Рәшит. Беҙҙәге кеүек һылыу ҡыҙҙар бөтә Ер шарында ла юҡтыр, тип уйлай. Ә Ванданың ҡыйҡаңлауын бер ҙә оҡшатып етмәне. Уның ҡарауы, шул ҡыҙҙай уҡ зәңгәр күҙле, аҡ сәсле Митя уға йоторҙай булып текәлә ине.
Көҙ, ҡыш айҙары бында, Башҡортостандан айырмалы, әллә ни һыуыҡ түгел икән. Декабрь башы булыуға ҡарамаҫтан, ергә ҡар ятмаған. Брест урамдарындағы ҡала йәштәре кеүек салбар, ботинка, бушлат кейеп йөрөгән Рәшит һәм башҡа әсирҙәр быйылғы ҡышты Германия ерендә ҡаршы алды. Әкренләп немец телен аңлай башлаған зирәк егет бер мәл урамда ниҙер булаштырып йөрөгәндә радионан «Дойчен зольдатен», «Москоу», тигән һүҙҙәрҙе ишетеп, ни һөйләгәндәренә яҡшылап төшөнөп етмәһә лә, һағайып ҡалды. Ул арала тышҡа килеп сыҡҡан «байбисә» егеткә:
– Ишетәһеңме, Рашет, Москоу капут, – тине. Ул насар һүҙҙәрҙең мәғәнәһен егет аңланы. Ысынлап та шул һүҙҙәр дөрөҫмө, әллә уның кеүек әсирҙәр өсөн махсус тапшырыумы икән? Хәйер, Германия төпкөлөндә ятып нимә генә беләһең инде...