Тыуған яҡ тупрағы... ДАУАМЫ

Бер көн Рәшит Мөхәммәтйән ҡоҙаһынан отоп алған герман һуғышы бәйетен үҙ алдына һамаҡлап, урам тышында ниҙер эшләп йөрөй ине. Уны ишетеп ҡалған ҡыҙ күҙен-башын уйнаҡлатып, тағы егет янына килде.
– Рашет, нәмә йырлайһың һин беҙҙең Германия тураһында? – тине ул шаян йылмайып.
Тыуған яғын, туғандарын һағынып, уйланып, ғәҙәттәгенән тыш ҡысҡырыбыраҡ йырлай башлаған Рәшит һиҫкәнеп китте:
– Нимә? – тине ул нимессәләп.
– Йырыңдың көйө бик моңло, ләкин ҡайғылы, һүҙҙәрең араһында «Герман» һүҙен генә аңлап ҡалдым. Йырың нимә тураһында?
– Был йыр – фатерланд тураһында, – тине егет. – Беләһеңме, Ванда, нимә ул – фатерланд?
Ҡыҙҙың йөҙө бер аҙ етдиләнде:
– Беләм, фатерланд – ул Германия.
– Юҡ, Ванда, фатерланд – ул Ватан. Ул – Германия ғына түгел, һәр кемдең үҙенең Ватаны була. Минең Ватаным – Башҡортостан, ә Митяныҡы – Белоруссия.
– Һеҙ икегеҙ ҙә Россиянан бит, ә Башкур... – ҡыҙ әйтә алманы, теле көрмәлде, – ишеткәнем юҡ.
– Ә Уралды ишеткәнең бармы?
– Оураль, эйе, ишеткәнем бар, – тине ҡыҙ. – Һөйлә әле, Рашет, Оураль тураһында.
– Беләһеңме, Ванда, – тине Рәшит, таш ҡойма ситендәге эскәмйәгә барып ултырҙы, – Урал – ана шул Башҡортостан инде, Ер шарының иң гүзәл урыны, икһеҙ-сикһеҙ урмандар, осһоҙ-ҡырыйһыҙ далалар, көтөү-көтөү малдар, иң мөһиме – бик яҡшы күңелле ябай кешеләр...
– Гуд, гуд, – тип сәпәкәйләне ҡыҙ балаларса ҡыуанып. – Ә һин шунда ла «Герман» тип йырлайһың. Тағы берҙе йырлап күрһәт әле.
Рәшит тартынып торманы, һағышлы көйгә һалып, йырлап ебәрҙе.
Мендем турат биленә,
Киттем Герман иленә.
Герман ере – ҡара үлән,
Әллә ҡайта, әллә үләм...
– Был йырҙы мең туғыҙ йөҙ ун дүртенсе йылда рус-герман һуғышында ҡатнашҡан башҡорт һалдаттары сығарып йырлаған, – тине Рәшит. – Ситтә оҙаҡ йөрөп, илеңде һағынып зар-интизар булмай тороп, уның ни тиклем ҡәҙерле икәне һиҙелмәй ҙә икән ул...
Плендан ҡасып сығыу тураһындағы уй Рәшиттә барыбер бөтөнләйгә һүрелеп бөтмәне. Сит ерҙәрҙә ятып ҡалғансы, үҙ илеңә ҡайтып үлеү барыбер яҡшыраҡ булып тойолдо уға. Ләкин Германияның көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан был ауылдан нисек һәм ҡайһы яҡҡа ҡасаһың. Етмәһә, немецтар Волгаға барып еткәндәр имеш, тип һөйләйҙәр...
* * *
Көндәрҙән бер көндө Барбарa Көнсығыш фронтынан ҡайғылы хәбәр алды. Уның берҙән-бер улы урыҫтар менән һуғышта һәләк булған икән. Шул көндән алып ҡара күлдәк кейеп, башына ҡара косынка ябынып алған «байбисәнең» Рәшит менән Митяға ҡарашы ҡырҡа үҙгәргән кеүек булды. Улар менән йылмайып та һөйләшмәй, һис юҡҡа екеренгән саҡтары ла йышайҙы. Хатта бер мәлде Митяны юҡҡа ғына «русиш швайн», тип йәберһетте. Аҙ ғына хата эшләгәндәре өсөн гестапо менән янай башлай. Был хәл күпме дауам итер ине һәм ни менән бөтөр ине, әгәр тағы ла бер ваҡиға булмаһа. Рәшиттәр көтөү көткән яландың бер яғында тын ғына һыулы Ред тип аталған ҙур булмаған йылға аға. Аяҙ көндәрҙә, ашарға килтергән Вандаға эйәреп килеп, Барбара ошо йылға ярында эске күлдәккә ҡәҙәре сисенеп, ҡыҙынырға ярата. Ҡояшта бер талай ҡыҙынғандан һуң, кинәнеп, йылғала арығансы йөҙә лә ашыҡмай ғына өйөнә ҡайтып китә ине. Бер көндө, сираттағы төшкө ашты ашап алғас, малдарын йәйрәтеп ебәрҙе лә, Рәшит «ах» та «ух» килеп йөҙгән байбисәне ҡыҙыҡһынып күҙәтә башланы. Был юлы ғәҙәттәгенән оҙағыраҡ йөҙҙө хужабикә. Бер мәл, йылға уртаһында йөҙөп йөрөгән Барбара кинәт кенә сәсәй башланы. Ҡулдарын болғап, ярҙамға килегеҙ, тигән ишаралар яһап ҡысҡыра ла, шул ыңғайы башы һыуға күмелә, йәнә килеп сыға... Рәшит күп уйлап торманы, ботинкаларын ғына һалып ташланы ла һыуға сумды, Һаҡмар һыуында балыҡ һымаҡ йөҙөп өйрәнгән егеткә ябыҡ кәүҙәле Барбараны һөйрәп сығарыу бигүк ауыр булманы. Ҡатын апаруҡ һыу йотоп өлгөргәйне. Яр башында ятып, бер аҙ хәл алғандан һуң, Рәшиткә хәлһеҙ генә йылмайып:
– Данке шөөн, – тине. Шул ваҡиғанан һуң «байбисә»нең әсирҙәргә ҡарашы ҡабаттан йылынды...
* * *
Ҡырҡ дүртенсе йылдың баштарында ҙур ғына был ауылдың ун биш-ун алты йәшлек малайҙарын да, алтмыш йәштәге оло кешеләрен дә армияға алып, фронтҡа оҙата башланылар, «һалдаттары етешмәй», тип фараз итте Рәшит үҙ алдына.
Тағы күпмелер ваҡыттан, Совет ғәскәрҙәре Европа илдәрен азат итә-итә Германия еренә лә яҡынлашып киләләр икән, тигән имеш-мимештәр йөрөй башланы әсирҙәр араһында. Тиҙҙән беҙҙекеләр килеп, немецтарҙы ҡыйратып, бөтә хәрби әсирҙәрҙе азат итерҙәр һымаҡ тойола ине. Тик, әлегә, улар – һаман да әсирҙәр, һаман да «Бөйөк Германия армияһын» аҙыҡ менән тәьмин итеүҙә ҡатнашалар. Үҙенә оҡшамағандарҙы Оттоноң урынында ҡалған комендант һаман да гестапоға оҙата... Ул бахыр әсирҙәрҙең артабанғы яҙмышы – үлем лагерҙары, тиҙәр. Был турала Рәшиткә рус телен ярайһы уҡ яҡшы белгән, элек мәктәптә уҡытыусы булып эшләгән француз әсире һөйләне. «Ана шул концлагерҙар фашистарҙың бөтә донъя халыҡтары өсөн төҙөгән фани донъя тамуҡтары ул», – тине француз. Айырыуса йәһүд милләтен күрә алмағандарын әйтте. Башҡа халыҡтарҙы үҙҙәренә ҡол итеп, ә йәһүдтәрҙе Ер йөҙөнән юҡ итеү маҡсатын Гитлер үҙенең фашистарына һеңдергән, имеш. Бөтөнләй бар милләт кешеләрен бөтөрөргә... Аллаһы ләғнәте генә төшһөн инде был Гитлерға. Үҙенең концлагерға эләкмәгәненә Аллаһы Тәғәләгә шөкөр итеп йөрөнө Рәшит. Донъялағы иң бәхетһеҙ кеше түгел икән шулай ҙа.
Һуңғы ваҡытта ашау яғын ҡыҫа башланылар. Эш тә икеләтә ауырайҙы, сөнки Митяны Барбара әбей ҡайҙалыр икенсе фермаға һатып ебәрҙе. Күптән түгел «сәскә атҡан» Германияға ла бөлгөнлөк килеп еткәне бик һиҙелә ине. Көнбайышҡа табан ауыл эргәһенән өҙлөкһөҙ тигәндәй немец колонналары үтә башланы. Америка ғәскәрҙәре, ахырҙа, икенсе фронт асҡан икән, тигән хәбәр ҙә килеп ишетелде. Әммә фашистар үҙ өйө өсөн айырыуса ҡаты һуғышалар, ахыры, әсирҙәрҙе азат итеүселәр әле булһа күренмәне. Ниһайәт, ҡырҡ бишенсе йыл да килеп етте. Инде дүртенсе йыл ул әсирлектә...
* * *
Көнө-төнө барған атыштарҙан өй мөгәрәбендә Барбара, Ванда менән бергә йәшеренеп ултырҙы Рәшит. Бер ни тиклем ваҡыттан, тирә-яҡта гөрһөлдәүҙәр тынғас, урамға сығып ҡарарға булды. Урам һары йондоҙло танкылар, башҡа ҡорамалдар һәм ят формалағы һалдаттар менән тулы ине. Һалдаттар араһында ғүмерендә тәүге тапҡыр ҡара тәнлеләрен дә күреп, «американдар» икәненә төшөндө.
Әсирҙәрҙең һәр береһе менән һөйләшкәндән һуң, уларҙы һуғыш бөткәс тә үҙ илдәренә таратасаҡтарын әйттеләр. Тыуған илеңә ҡайтыу мөмкинлеге алыу – әсир өсөн ниндәй ҙур бәхет! Ахырҙа, Рәшит тыуып үҫкән яғына –Башҡортостанына ҡайтып китәсәк! Тиҙҙән үҙенең яҡын туғандарын күрәсәк... Шундай татлы хыялдарға бирелеп, егет әсирҙәр өсөн бүленгән айырым йортта йоҡоға талды.
Төнө буйы һаташып сыҡты ул. Төшөндә әлеге атаһын алып киткән, яғаларында сөм-күк петлицалы ҡупшы кейемле НКВД-сы кескәй Камилды аяғынан аҫып ҡуйған да, Талха ағаһын ҡанға туҙҙырғансы туҡмаған. Әленән-әле ағаһының хәлһеҙләнгән тәненә йылтыр итектәре менән тибә лә тибә, ә үҙе һөйләнә: «Хыянатсы туғаныңдың язаһын һин һәм һинең улың алырға тейеш...» Шыбыр тиргә батып уянды Рәшит. Ниндәй хәтәр төш! Юҡ, уның герман пленында йөрөгәнен бер кем дә белергә тейеш түгел. Ысынлап та, туғандарына зыян тейеп ҡуйыуы бар. Аллаһ һаҡлаһын! Ҡулға алынған «халыҡ дошманы» – аталары өсөн үҙҙәре ҡыйырһытылған саҡтар иҫенә төштө. Хәҙер сүп өҫтөнә сүмәлә, тигәндәй, шул «халыҡ дошманы»ның улы, өҫтәүенә – «хыянатсы»! Рәшиттең башы буталды. Ни эшләргә? Хәҙер ул бөтөнләйгә үҙе тураһында түгел, ә фәҡәт туғандары өсөн ҡайғыра ине.